Column ประจำ
Sponsor

ไขข้อข้องใจ ตอนตู้วิเศษ 1 (ออโตเคลฟ)

โดย : รศ.ทญ.ดร. รัชนี อัมพรอร่ามเวทย์ คณะทันตแพทยศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
Tags : aspirin , warfarin , plavix , antiplatelet , anticoagulant , ยาละลายลิ่มเลือด

ตู้ออโตเคลฟเป็นข้อกำหนดให้ทุกคลินิกทันตกรรมต้องมีเพื่อประกอบการตรวจเปิดคลินิกทันตกรรม ซึ่งสมัยก่อนเราใช้หม้อต้มฆ่าเชื้อ (เอ หรือใช้หม้อหุงข้าวหรือเตาปิ้งขนมปังกันดี?) วันนี้แมกกาซีนเราจึงไปหาความรู้เรื่องตู้วิเศษมาเล่าสู่กันฟังค่ะ

ปุจฉา : ออโตเคลฟ คืออะไร มีหลักการทำงานอย่างไร

วิสัชนา

ออโตเคลฟ (autoclave) เป็นอุปกรณ์ที่ใช้ในการทำเครื่องมือให้ปราศจากเชื้อด้วยความร้อน โดยใช้ความร้อนชื้น คือมีไอน้ำมาร่วมด้วย ในการทำงานของออโตเคลฟนั้น จะต้องมีการเพิ่มความดัน (pressure) ให้สูงกว่าความดันบรรยากาศปกติ 15 ปอนด์ต่อตารางนิ้ว ซึ่งจะทำให้จุดเดือดของน้ำเพิ่มเป็น 121 องศาเซลเซียส ซึ่ง ณ อุณหภูมินี้ จะสามารถฆ่าเชื้อและสปอร์ได้ภายในเวลาประมาณ 15 นาที และโดยที่มีไอน้ำมาร่วมด้วย ดังนั้น เรามักเรียกเครื่องนี้ในภาษาไทย ว่า เครื่องนึ่งอัดไอน้ำ

ปุจฉา : การทำให้ปราศจากเชื้อโดยเครื่อง ออโตเคลฟ ต่างจากการนำไปอบด้วย เตาอบ หรือการต้มอย่างไร

วิสัชนา

โดยทั่วไป การทำให้ปราศจากเชื้อด้วยความร้อนสามารถทำได้สองวิธีใหญ่ๆ คือ ใช้ความร้อนแห้ง (dry heat) และความร้อนชื้น (moist heat) โดยการอบนั้น จะเป็นการใช้ความร้อนแห้ง ส่วนการการต้ม และการใช้ ออโตเคลฟ นั้นจะเป็นการใช้ความร้อนชื้น

การใช้ความร้อนชื้น มีประสิทธิภาพในการกำจัดเชื้อสูงกว่า เนื่องจากคุณสมบัติของน้ำที่สามารถนำความร้อนได้ดีกว่าอากาศ ดังนั้นการทำให้ปราศจากเชื้อ โดยอาศัยความร้อนชื้น จึงสามารถทำให้วัตถุนั้นปราศจากเชื้อที่อุณหภูมิที่ต่ำกว่าการใช้ความร้อนแห้ง และใช้เวลาสั้นกว่า

ผลของความร้อนชื้นนั้น จะทำให้โปรตีนของแบคทีเรีย หรือ สิ่งมีชีวิตขนาดเล็ก (microorganisms) เกิดการจับเป็นก้อน (coagulation) และ เกิดการสลายตัว (denaturation) ตัวอย่างของการจับเป็นก้อนและการสลายตัวของโปรตีนที่เห็นได้ชัดที่สุดในชีวิตประจำวัน คือการตอกไข่ลงในน้ำเดือด ซึ่งเราจะสังเกตว่า ไข่ขาวจับตัวเป็นก้อนและเปลี่ยนสภาพไป ซึ่งผลของการจับเป็นก้อนนี้ จะทำให้การทำงานของโปรตีนที่เป็นองค์ประกอบภายในเซลล์เสียไปอย่างถาวร ดังนั้น แบคทีเรียและสิ่งมีชีวิตขนาดเล็กจึงไม่สามารถมีชีวิตอยู่ได้

ส่วนการต้มนั้น เนื่องจากอุณหภูมิของน้ำเดือด จะสูงสุดแค่ 100 องศาเซลเซียสเท่านั้น จึงทำให้ประสิทธิภาพในการกำจัดเชื้อไม่ดีเท่าที่ควร การต้มเครื่องมือในน้ำเดือดนาน 30 นาทีนั้น แม้จะกำจัดแบคทีเรียส่วนใหญ่ได้ แต่ไม่สามารถทำลายสปอร์ของแบคทีเรียได้ และข้อเสียอีกประการหนึ่ง ก็คือเครื่องมือมักจะกลับมาปนเปื้อนอีก ภายในเวลาไม่นาน หลังการต้ม

อุณหภูมิขั้นต่ำในการกำจัดแบคทีเรียและสปอร์ได้อย่างมีประสิทธิภาพ คือที่ 121 องศาเซลเซียส จากข้อมูลในตารางที่ 1 แสดงให้เห็นว่า การใช้ ออโตเคลฟ ที่อุณหภูมิ 121 องศาเซลเซียส ความดันที่ 15 ปอนด์ต่อตารางนิ้วนั้น สามารถจะฆ่าเชื้ออย่างมีประสิทธิภาพที่เวลาเพียง 15 นาที ในขณะที่หากเราใช้ความร้อนแห้ง จะต้องใช้เวลาถึง 600 นาที หรือ กว่า 10 ชั่วโมง

ปุจฉา : ออโตเคลฟ มีกี่ชนิด และในทางทันตกรรม ชนิดที่เหมาะสมคือชนิดไหน

วิสัชนา

เครื่องออโตเคลฟอาจถูกจำแนกชนิดคร่าวๆ โดยอาศัยหลักของการไล่อากาศออกจากตัวเครื่องได้เป็นสามชนิด ได้แก่

  • Upward-displacement autoclaves

    เป็นแบบที่ใส่น้ำไว้ด้านล่างของตัวเครื่อง เหมือนกับการต้มน้ำในหม้อต้มแรงดัน (pressure cooker)

  • Downward-displacement autoclaves หรือ gravity displacement autoclaves

    เป็นเครื่องที่ใช้หลักของแรงโน้มถ่วง (gravity) เข้ามาช่วยในการไล่อากาศออกจากตัวเครื่อง

    แต่เครื่องสองประเภทแรกนี้ ไม่สามารถใช้กับวัสดุที่มีรูปร่างซับซ้อน เช่น ขวดแก้วที่มีลักษณะกลวง หรือมีรูพรุนในเนื้อ (porous materials) รวมทั้งวัสดุที่มีการห่อหุ้ม เช่น เครื่องมือทันตกรรมที่ต้องใส่ในซอง จึงไม่เหมาะกับงานทางทันตกรรม
  • Vacuum and pressure-pulsing autoclaves

    เป็นออโตเคลฟที่มีการดูดอากาศออกจากห้องเครื่อง โดยใช้ vacuum pump จะทำให้การไล่อากาศออก ทำได้อย่างสมบูรณ์ ทำให้เครื่องสามารถทำงานได้ถึงอุณหภูมิ และความดันที่กำหนดอย่างสม่ำเสมอทั่วห้องเครื่อง ภายในเวลาอันรวดเร็ว สามารถนำมาใช้กับวัสดุ ที่มีรูพรุน หรือวัตถุที่ถูกห่อด้วยพลาสติกได้อย่างมีประสิทธิภาพ

    เครื่องออโตเคลฟที่วางขายในกันปัจจุบัน ส่วนใหญ่จะเป็นแบบที่ 2 และ 3 ซึ่งเรียกตามมาตรฐานของ AS/NZS 4815:2006, the Australian Standard governing ว่า type N และ type B/S

    • Type N หรือ เครื่องแบบที่สอง จะเหมาะสำหรับการทำให้ปราศจากเชื้อของวัสดุที่ไม่ต้องห่อ และตัววัสดุเองเป็นเครื่องมือทึบ ไม่มีรูพรุน
    • type B/S สามารถใช้สำหรับวัสดุที่มีรูพรุน และมีการห่อในถุงหรือในห่อผ้า ในกรณีของเครื่องมือทันตกรรม เครื่องออโตเคลฟที่เหมาะสม คือ ออโตเคลฟ ชนิด B
ปุจฉา : น้ำที่ใช้กับเครื่อง ออโตเคลฟ ควรใช้น้ำอะไร

วิสัชนา

น้ำที่เติมลงในตัวเครื่อง ควรใช้น้ำสะอาด ไม่มีสิ่งปนเปื้อน เพราะสารที่ปนเปื้อนในน้ำอาจลอยไปสะสมในห้องเครื่อง และบนพื้นผิวของวัตถุ ดังนั้นควรใช้น้ำที่ผ่านการกำจัดสารปนเปื้อนแล้ว

ปุจฉา : สามารถใช้ถุงพลาสติกมาห่อเครื่องมือ เพื่อเข้า ออโตเคลฟ ได้ไหม

วิสัชนา

ก่อนเข้า ออโตเคลฟ ควรทำความสะอาดวัตถุหรือเครื่องมือและทำให้แห้งก่อน จากนั้นจึงบรรจุในห่อซึ่งต้องเป็นวัสดุที่สามารถให้ไอน้ำแทรกผ่านได้ และป้องกันไม่ให้เชื้อโรคเข้าไปปนเปื้อน เครื่องมือในภายหลังได้ ซึ่งอาจจะเป็นกระดาษ ผ้า หรือพลาสติกที่ออกแบบมาสำหรับใช้ในวัตถุประสงค์นี้โดยเฉพาะ การห่อวัตถุในถุงพลาสติกที่ปิดแน่น จนไอน้ำไม่สามารถเข้าไปสัมผัสกับวัตถุนั้นได้ จะทำให้ประสิทธิภาพของ การฆ่าเชื้อนั้นลดลง เนื่องจากภายในถุงจะมีอากาศแห้งอยู่จึงเปรียบเหมือนเรากำลังทำการฆ่าเชื้อ โดยใช้ความร้อนแห้ง ซึ่งต้องการอุณหภูมิที่สูงกว่าและเวลาที่นานขึ้น นอกจากนี้ การพันด้วยแผ่นอลูมินัม (aluminum foil) จนแน่น หรือการใช้พลาสติกห่ออาหารห่อวัตถุก่อนนำเข้าออโตเคลฟก็ไม่แนะนำเช่นกัน รวมทั้ง ถุงพลาสติกที่ใช้ใส่อาหารนั้น ไม่สามารถใช้ได้เช่นกัน เพราะไอน้ำไม่สามารถผ่านเข้าไปได้ ทำให้ประสิทธิภาพในการกำจัดเชื้อลดลง

บทความอื่นๆ ที่เกี่ยวข้อง

??????????? thaidentalmag.com